Ο όρος “Ασυνήδητοι Ωθητές” (Parts Drivers) χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τις γνωστές αμερικανίδες συγγραφείς και εκπαιδεύτριες του NewCode νευρογλωσσικού προγραμματισμού (NewCode NLP) Connierae και Tamara Andreas. Ο μεταφορικός αυτός όρος αναφέρεται σε μια πολύ σημαντική κατηγορία εσωτερικών δυναμικών της ανθρώπινης προσωπικότητας. Είναι οι πτυχές της προσωπικότητας οι οποίες όταν ενεργοποιηθούν ωθούν ή συμπαρασύρουν άλλες πλευρές του εαυτού ή και ολόκληρο τον εαυτό σε συγκεκριμένες δράσεις, συμπεριφορές ή αντιδράσεις. Για να επιτύχουν τον προγραμματισμένο στόχο τους, χρησιμοποιούν βραχυπρόθεσμες ή μακροπρόθεσμες στρατηγικές τις οποίες είναι σχεδόν αδύνατον να τις διακρίνει το συνειδητό μέρος του νου, ή και αν τις διακρίνει δεν τις διακρίνει σχεδόν ποτέ έγκαιρα.

Οι ασυνείδητοι ωθητές δεν περιέχουν δυσάρεστα ή άλλα συναισθήματα τα οποία μπορούν να απελευθερωθούν μέσω θεραπείας, είναι απλά προγραμματισμένες δυναμικές δράσης οι οποίες καθιερώνονται στην πρώιμη εμπειρική ζωή του ατόμου. Αν και έχουν πολλούς επί μέρους στόχους, ο συνολικός τους στόχος είναι η επαναφορά και διατήρηση του ατόμου σε μια κατάσταση όσο το δυνατόν μεγαλύτερης άνεσης. Δηλαδή, απομάκρυνση όσο γίνεται από οποιαδήποτε αίσθηση δυσφορίας. Συνδέονται έτσι άμεσα με το ένστικτο επιβίωσης το οποίο βασικά ταυτίζεται με μια γενική αίσθηση άνεσης. Η ταύτισή τους με το ένστικτο επιβίωσης καθιστά τους ασυνείδητους ωθητές ιδιαίτερα ισχυρούς, με τη δυνατότητα να υποσκελίζουν, να παρακάμπτουν ή να «εξαπατούν» άλλες δυναμικές της προσωπικότητας και με σχετική ευκολία να συμπαρασύρουν το σύνολο ή σχεδόν το σύνολο του εαυτού στη δική τους δράση.

Όπως και όλη η πρώιμη, προλεκτική εμπειρική μάθηση, η δράση των ασυνείδητων ωθητών πηγάζει από την πρώιμη μάθηση συγκεκριμένων αποκρίσεων και αντιδράσεων, οι οποίες ήταν ή φαίνονταν να ήταν αποτελεσματικές σ’ ένα πολύ πρώιμο στάδιο ανάπτυξης. Αυτές οι αποκρίσεις και αντιδράσεις ενισχύονται, καθιερώνονται και εμπεδώνονται (κωδικοποιούνται) μέ την επανάληψη και τη συνήθεια. Όπως και οι άλλες μαθημένες, προλεκτικές αποκρίσεις και αντιδράσεις, η δράση των ασυνείδητων ωθητών λειτουργεί καθ’ έξιν και δεν υπόκειται σε αλλαγές μέσω γνωστικών διαδικασιών. Αν και στον ενήλικα η αρχική εμπειρική μάθηση μπορεί να υπάρχει σαν μια αποτύπωση μόνο, συνεχίζει να τον επηρεάζει μέσω των γραμμικών και κβαντικών συνδέσεων της με τις εμπειρίες της σύγχρονης ζωής του.

Μακρόχρονες μελέτες από τους ειδικούς του χώρου, έχουν αναδείξει δύο ασυνείδητες δυναμικές οι οποίες μάλλον προϋπάρχουν όλων των άλλων. Οι δυναμικές αυτές ταυτίζονται άμεσα με το ένστικτο της επιβίωσης και εγκαθίστανται σε ένα πολύ πρώιμο, καθαρά προλεκτικό στάδιο ανάπτυξης. Οι δυναμικές αυτές είναι:

Σε πολύ νεαρή ηλικία μαθαίνουμε ότι για να επιβιώσουμε πρέπει να παράγουμε κατάλληλη δράση ή αντίδραση η οποία έχει σαν αποτέλεσμα να τραβάει την προσοχή στο άτομό μας. Το βρέφος δεν είναι το ίδιο σε θέση να ικανοποιήσει καμία από τις βασικές ανάγκες του, πρέπει λοιπόν με κάθε τρόπο να τραβήξει την προσοχή άλλων ανθρώπων στο περιβάλλον του οι οποίοι μπορούν να ικανοποιήσουν αυτές τις ανάγκες. Στον ενήλικα η δυναμική αυτή παραμένει σαν μια αποτύπωση. Οι λεπτομέρειες δεν έχουν σημασία, εκείνο που έχει σημασία είναι η καθ’ έξιν δράση του ασυνείδητου ωθητή που παράγεται από αυτή τη δυναμική, την οποία το ασυνείδητο την αποδέχεται σαν θετική λόγω της θετικής της πρόθεσης που είναι γενικά η επιβίωση.

Στον ενήλικα, ο στόχος της δράσης του συγκεκριμένου ασυνείδητου ωθητή παραμένει βασικά ο ίδιος, να τραβάει την προσοχή στο άτομο. Ακόμη και οι στρατηγικές που χρησιμοποιούνται είναι στην ουσία παρόμοιες με εκείνες του βρέφους, αν και επιφανειακά μπορεί να φαίνονται διαφορετικές. Ένας ισχυρός ή έντονα ενεργοποιημένος ωθητής αυτής της κατηγορίας, μπορεί να υπονομεύσει σοβαρά τη θεραπευτική εργασία απαλλαγής από δυσπροσαρμοστικές συμπεριφορές, αντιδράσεις και άλλα προβλήματα, καθώς αυτά ακριβώς τα προβλήματα «τρέφουν» τον ασυνείδητο ωθητή και την ανάγκη του να τραβάει την προσοχή των ανθρώπων στο περιβάλλον του.

Επίσης, σε πολύ νεαρή ηλικία μαθαίνουμε ότι δεν μπορούμε να επιβιώσουμε αν δεν βρούμε τρόπους άλλοι στο περιβάλλον μας να ικανοποιούν τις ανάγκες μας, να κάνουν τα πάντα για μας. Θα μπορούσαμε να ονομάσουμε αυτή τη δυναμική Άρνηση ή Απάρνηση Κάθε Προσωπικής Ευθύνης. Όπως και στην προηγούμενη περίπτωση, το βρέφος όταν νιώθει οποιαδήποτε δυσφορία δεν έχει το ίδιο τη δυνατότητα να φροντίσει τον εαυτό του και να τον επαναφέρει σε μια κατάσταση άνεσης. Ο μόνος τρόπος για να επανέλθει σε μια κατάσταση άνεσης, είναι να αφεθεί στη φροντίδα άλλων στο περιβάλλον του. Η φροντίδα του εαυτού και η ικανοποίηση των προσωπικών αναγκών, μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο από παράγοντες έξω από τον εαυτό, οι οποίοι έχουν και την αντίστοιχη ευθύνη. Η απάρνηση λοιπόν κάθε προσωπικής ευθύνης, είναι κάτι θετικό όσον αφορά την επιβίωση του βρέφους. Και σ’ αυτή την περίπτωση, η αντίστοιχη δράση του ασυνείδητου ωθητή που παράγεται από αυτή τη δυναμική, γίνεται αποδεκτή από το ασυνείδητο σαν θετική λόγω της θετικής της πρόθεσης όσον αφορά την επιβίωση.

Η δυναμική αυτή είναι ίσως περισσότερο διαδεδομένη από κάθε άλλη στους ενήλικες στη σύγχρονη κοινωνία μας. Στο θεραπευτικό πλαίσιο, άτομα με έντονα ενεργοποιημένη αυτή τη δυναμική, περιμένουν από τον θεραπευτή να τους «κάνει καλά» χωρίς αυτοί να κάνουν τίποτε. Γι αυτά τα άτομα η ευθύνη είναι του θεραπευτή.

Οι δύο ασυνείδητες δυναμικές που περιγράφονται παραπάνω και οι αντίστοιχοι ασυνείδητοι ωθητές δράσης και αντίδρασης που παράγονται από αυτές, είναι χωρίς αμφιβολία απόλυτα ουσιώδεις για την επιβίωση του βρέφους. Στον ενήλικα όμως οι παραμένουσες αποτυπώσεις αυτών των δυναμικών, είναι ίσως ακριβώς ο μηχανισμός που διατηρεί δυσάρεστα συναισθήματα και ανεπιθύμητες αντιδράσεις και συμπεριφορές που θα μπορούσαν να είχαν ξεπεραστεί. Θα μπορούσαμε ίσως να πούμε ότι αν και η εμπειρία πρώιμων δυσφορικών συναισθημάτων προκάλεσαν αρχικά τη δημιουργία αυτών των δυναμικών, οι δυναμικές αυτές είναι υπεύθυνες για τη διατήρηση και συνεχή ανακύκλωση των δυσάρεστων συναισθημάτων και  συμπτωμάτων κάθε είδους, καθώς «τρέφονται» από αυτά.

Παρακάτω περιγράφονται οι άλλες κατηγορίες ασυνείδητων ωθητών η ύπαρξη των οποίων έχει διαπιστωθεί μέσα από την κλινική εμπειρία. Και αυτές οι δυναμικές είναι το ίδιο σημαντικές όπως και οι δύο πρώτες, ιδιαίτερα όσον αφορά στην αποδόμηση της θεραπευτικής προσπάθειας που μπορεί να προκαλέσει η ενεργοποίησή τους. Και αυτών των δυναμικών η βασική πρόθεση είναι η επιβίωση και γι’ αυτό το λόγο είναι αποδεκτές από το ασυνείδητο σαν θετικό μέρος του ψυχοσυναισθηματικού συστήματος. Θεωρούμε όμως ότι δημιουργούνται μετά τις δύο πρώτες βασικές δυναμικές επιβίωσης και οι περισσότερες από αυτές βασικά πηγάζουν ολικά ή εν μέρει από αυτές.

Ο Ωθητής της «Αποφυγής»: Πλευρά του εαυτού η οποία κινητοποιείται από την εμπεδωμένη πεποίθηση ότι η αποφυγή οποιασδήποτε αλλαγής στη λειτουργία του συστήματος προστατεύει το σύστημα εξασφαλίζοντας σταθερότητα. Η αρχική μάθηση γίνεται σε πρώιμο στάδιο ανάπτυξης και στον πυρήνα της περιέχει την αντίληψη ότι οποιαδήποτε αλλαγή προκαλεί χάος και απρόβλεπτες συνέπειες στη ζωή του ατόμου. Ο ωθητής της αποφυγής δεν μπορεί να διακρίνει τη διαφορά της αλλαγής προς το καλύτερο με την αλλαγή προς το χειρότερο. Διακρίνει μόνο «μαύρο – άσπρο»: Αλλαγή = χάος, απρόβλεπτες συνέπειες, αστάθεια, ανασφάλεια – Συντήρηση = σταθερότητα, ηρεμία, σιγουριά, ασφάλεια. Είναι προφανές ότι η ενεργοποίηση αυτού του ωθητή μπορεί να γίνει σοβαρό εμπόδιο οποιασδήποτε θεραπευτικής αλλαγής προς το καλύτερο.

Ο «Σαμποτέρ» Ωθητής: Αδελφάκι του ωθητή της αποφυγής, λειτουργεί στο ίδιο πλαίσιο και με ακριβώς το ίδιο «σκεπτικό». Η μοναδική διαφορά του είναι η τοποθέτηση της δράσης του χρονικά. Ο στόχος της δράσης του ωθητή της αποφυγής είναι να εμποδίσει κάποια επικείμενη αλλαγή, πριν αυτή αρχίσει να γίνεται. Ο σαμποτέρ ενεργοποιείται αφού μια αλλαγή έχει ήδη γίνει ή όταν έχει αρχίσει να γίνεται. Ο στόχος της δράσης του είναι να αποκαταστήσει τη σταθερότητα και σιγουριά του συστήματος επαναφέροντάς το στην προηγούμενη του κατάσταση.

Ο Ωθητής της «Αναβολής»: Το σύνθημα της δράσης αυτού του ωθητή είναι «μην κάνεις ποτέ σήμερα κάτι που μπορείς να αναβάλεις για αύριο». Ίσως ένας από τους πιο «ύπουλους» ωθητές, καθώς δεν αφαιρεί ποτέ την ελπίδα και το όνειρο ότι «αύριο, σε μια βδομάδα, σε ένα μήνα, όταν θα είμαι έτοιμος, όταν οι συνθήκες θα είναι κατάλληλες, θα κάνω αυτό κι αυτό και τα πράγματα θα είναι καλύτερα». Ένα αιώνιο «Θα» που εφησυχάζει το συνειδητό και αποδυναμώνει τις ώριμες και δημιουργικές δυναμικές της προσωπικότητας.

Ο «Βολεμένος» Ωθητής: Είναι πλευρά της προσωπικότητας που έχει μάθει ή έχει προγραμματιστεί να αποδέχεται, ότι τα δευτερεύοντα ωφέλη από τα διάφορα συμπτώματα είναι απαραίτητα για να λειτουργούμε άνετα και χωρίς μεγάλη προσπάθεια σ’ αυτό τον κόσμο. Καθώς την πλευρά αυτή την «βολεύουν» αυτά τα συμπτώματα, αντιδρά σε οποιαδήποτε αλλαγή για να μη χάσει τη «βολή» της. Σε πολλές περιπτώσεις, η πλευρά αυτή δημιουργείται μέσω ενστικτώδους μίμησης κάποιου στο περιβάλλον του παιδιού που χρησιμοποιούσε αυτή την τακτική. Παράδειγμα, η γυναίκα που υποφέρει από ημικρανίες ακριβώς όπως και η μητέρα της.

Ο «Εξυπνάκιας» Ωθητής: Είναι ανταγωνιστικός με όλους και όλα, πρέπει να βγαίνει πάντα από πάνω, να αποδεικνύει ότι έχει δίκιο όποιο κι αν είναι το τίμημα. Αμφισβητεί τους πάντες και τα πάντα περιλαμβανομένων και των αποτελεσμάτων της θεραπείας, όποια κι αν είναι αυτά.

Ο «Επαγρυπνών» Ωθητής: Βρίσκεται σε συνεχή επαγρύπνηση. Προστατεύει τον εαυτό παρακολουθώντας άγρυπνα ότι συμβαίνει, ιδιαίτερα νέες καταστάσεις ή καταστάσεις με τις οποίες δεν είναι εξοικειωμένο το άτομο.

Ο «Κολπαντζής» Ωθητής: Είναι η πλευρά της προσωπικότητας που παρακολουθεί την εξέλιξη της θεραπείας και όταν βαρεθεί με όλες αυτές τις «ανοησίες», δηλώνει ψευδώς ότι οι επιδιωκόμενες αλλαγές έχουν δήθεν γίνει και η θεραπεία έχει ολοκληρωθεί. Συμβαίνει συνήθως στις θεραπείες συνειδητού επιπέδου και στις μακροχρόνιες ψυχοδυναμικές θεραπείες.

Ο Ωθητής «Θύμα»: Αυτή η πλευρά της προσωπικότητας έχει μάθει πολύ νωρίς στην ανάπτυξη του ατόμου ότι όταν είμαστε άρρωστοι – αληθινά ή προσποιητά – είναι πολύ πιθανότερο οι άλλοι να μας φροντίζουν και να κάνουν πράγματα για μας. Η αρρώστια μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για πολλά άλλα πράγματα, όπως να γλυτώσουμε το σχολείο, να μην κάνουμε πράγματα που δεν μας αρέσουν κτλ. Σε πολλές περιπτώσεις η στρατηγική αυτού του ωθητή μπορεί, εκτός από την «αρρώστια», να περιλαμβάνει και διάφορες μεθόδους θυματοποίησης το εαυτού. Θεωρείται ότι αυτός ο ωθητής υπάρχει σε κάποιο βαθμό σε όλους μας, καθώς στο πλαίσιο της σύγχρονης κοινωνίας η δράση του είναι αναμφίβολα αποτελεσματική. Όπως και στην περίπτωση του βολεμένου ωθητή, η μάθηση αυτής της στρατηγικής μπορεί να έχει γίνει μέσω μίμησης της συμπεριφοράς άλλων ατόμων στο περιβάλλον μας.

Ο «Διστακτικός» Ωθητής: Η πλευρά αυτή της προσωπικότητας έχει μάθει ότι ό,τι κάνουμε πρέπει να το κάνουμε αργά και προσεκτικά. Η πλευρά αυτή φοβάται ότι αν δεν προσέξουμε κάθε μας βήμα, μπορεί να σκοντάψουμε κάπου, να κάνουμε κάποιο λάθος.

Ο Ωθητής της «Απώλειας»: Δημιουργεί ένα συναίσθημα απώλειας όταν γίνεται οποιαδήποτε αλλαγή στον εαυτό. Για παράδειγμα, συναίσθημα απώλειας του οικείου και αγαπημένου μέρους του εαυτού όπως ήταν με το σύμπτωμα.

Η Φύση και ο Ρόλος Όλων Ανεξαιρέτως των Ασυνείδητων Ωθητών είναι Θετικός και Υποστηρικτικός για την Προσωπικότητα!

Η δουλειά του θεραπευτή δεν είναι να βοηθήσει τον πελάτη να απαλλαγεί από στοιχεία της προσωπικότητάς του, η δουλειά μας είναι να κινητοποιήσουμε μια διαδικασία στον πελάτη η οποία οδηγεί στην εσωτερική επίγνωση και συνειδητοποίηση ότι συγκεκριμένες στρατηγικές, δράσεις και λειτουργίες των ασυνείδητων ωθητών, καθώς και άλλες ασυνείδητες συγκινησιακές αντιδράσεις και αποκρίσεις, είναι ακατάλληλες και αναποτελεσματικές στις σημερινές συνθήκες του ενήλικα.

 

Βιβλιογραφία

Benson, Herbert (1996) Timeless Healing: The Power and Biology of Belief.  Scribner

Borod, Joan C. (2000). The Neuropsychology of Emotion.  Oxford University Press.

Ciompi, Luc (1988) The Psyche and Schizophrenia: The Bond between Affect and Logic. Harvard University Press.

Rossi, E. L. (1993).  The Psychobiology of Mind-Body Healing: New Concepts of Therapeutic Hypnosis.  New York: Norton.

Stern, Daniel (1985) The Interpersonal World of the Infant. New York: Basic Books.

Verny, Thomas R. (1981) The Secret Life of the Unborn Child. Summit Books.